काठमाडौं । मोबाइल फोन र डिजिटल उपकरण हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेका छन्। सञ्चार, अध्ययन, काम र मनोरञ्जनका लागि मोबाइल उपयोगी भए पनि लामो समयसम्म लगातार स्क्रिन हेर्ने र एउटै आसनमा बसिरहने बानीले स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या निम्त्याउन सक्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार मोबाइल प्रयोग गर्दा घाँटीमा पर्ने दबाब, आँखाको थकान, हातको गतिविधिमा कमी र शारीरिक निष्क्रियताजस्ता विषयमा ध्यान दिन आवश्यक छ। यद्यपि, सबै स्वास्थ्य समस्या मोबाइलकै कारण उत्पन्न हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। यसको प्रभाव प्रयोग गर्ने समय, तरिका, उमेर र व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक पर्न सक्छ।
घाँटी र मेरुदण्डमा बढ्न सक्छ दबाब
मोबाइल हेर्दा लामो समयसम्म टाउको झुकाएर बस्ने बानीले घाँटीका मांसपेशी र मेरुदण्ड वरपरका संरचनामा अतिरिक्त दबाब पर्न सक्छ। यसबाट घाँटी दुख्ने, काँध कडा हुने र टाउको दुख्नेजस्ता समस्या देखिन सक्छन्।
लामो समयसम्म गलत आसनमा बसिरहने अवस्थालाई सामान्य बोलचालमा ‘टेक नेक’ पनि भनिन्छ। समयमै आसन सुधार नगरेमा असहजता बढ्न सक्छ।
कसरी सावधानी अपनाउने?
- मोबाइललाई सकेसम्म आँखाको तह नजिक राखेर प्रयोग गर्ने।
- लामो समय एउटै आसनमा नबस्ने र बीच–बीचमा उठेर हिँड्ने।
- घाँटी र काँधलाई सहज रूपमा चलाउने तथा नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने।
- लगातार दुखाइ, हात झमझमाउने वा कमजोरी देखिएमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिने।
आँखामा थकान र दृष्टिसम्बन्धी समस्या
लामो समय स्क्रिन हेर्दा आँखामा थकान, सुख्खापन, पोल्ने, धमिलो देखिने र टाउको दुख्ने समस्या हुन सक्छ। स्क्रिन हेर्दा मानिसले सामान्यभन्दा कम पटक आँखा झिम्क्याउने भएकाले आँखाको सतह सुक्खा हुन सक्छ।
बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा मायोपिया अर्थात् टाढाका वस्तु धमिलो देखिने समस्या बढ्नुमा आनुवंशिक र वातावरणीय कारण दुवैको भूमिका हुन्छ। नजिकका वस्तुमा लामो समय ध्यान केन्द्रित गर्नु र बाहिर बिताउने समय कम हुनु पनि यससँग सम्बन्धित हुन सक्छ। तर मोबाइल प्रयोग नै यसको एकमात्र कारण हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
आँखालाई आराम दिन २०–२०–२० नियम अपनाउन सकिन्छ: प्रत्येक २० मिनेटमा करिब २० फिट टाढाको वस्तु २० सेकेन्डसम्म हेर्ने। यो बानीले आँखाको थकान कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ। बालबालिकालाई नियमित रूपमा बाहिर खेल्ने र प्राकृतिक उज्यालोमा समय बिताउने अवसर दिनु पनि उपयोगी हुन्छ।
घाँटीमा चाउरी र छालामा जलनको जोखिम
लामो समय घाँटी झुकाएर मोबाइल हेर्ने बानी र घाँटीमा चाउरी पर्ने विषयबीच सम्बन्ध हुन सक्ने चर्चा छ। तर मोबाइल प्रयोगकै कारण घाँटीमा चाउरी पर्छ भन्ने पर्याप्त प्रमाण छैन। उमेर, घामको प्रभाव, छालाको प्रकृति र अन्य जीवनशैलीसम्बन्धी पक्षले पनि चाउरीमा भूमिका खेल्छन्।
त्यस्तै, स्मार्टवाच वा अन्य पहिरनयोग्य उपकरण लामो समय लगाउँदा छालामा पसिना र ओसिलोपन जम्मा हुन सक्छ। उपकरणमा प्रयोग भएका सामग्रीप्रति संवेदनशीलता भएमा रातोपन, चिलाउने वा एक्जिमाजस्ता समस्या देखिन सक्छन्।
यस्तो समस्या कम गर्न उपकरण नियमित रूपमा सफा गर्ने, छाला सुक्खा राख्ने र आवश्यक पर्दा केही समय खोलेर राख्ने गर्नुपर्छ। छालामा लगातार जलन वा घाउ देखिएमा चिकित्सकीय सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।
हातको पकड र शारीरिक सक्रियतामा असर
मोबाइल र कम्प्युटरमा धेरै समय बिताउँदा हातको गतिविधि सीमित हुन सक्छ। साथै, लामो समय बसिरहने बानीले समग्र शारीरिक सक्रियता घटाउन सक्छ।
हातको पकड शक्ति अर्थात् ‘ग्रिप स्ट्रेन्थ’ समग्र मांसपेशीको अवस्था र स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित एउटा सूचक हो। तर मोबाइल चलाएकै कारण हातको शक्ति अनिवार्य रूपमा घट्छ भन्ने प्रमाण छैन। नियमित व्यायामको कमी, उमेर र अन्य स्वास्थ्य अवस्थाले पनि यसमा प्रभाव पार्छन्।
हातको शक्ति र समन्वय कायम राख्न हिँड्ने, व्यायाम गर्ने, खेलकुदमा सहभागी हुने तथा खाना पकाउने, हातले लेख्ने र हस्तकलाजस्ता गतिविधिमा संलग्न हुने बानी उपयोगी हुन सक्छ।
बालबालिकाको मोटर स्किल्समा ध्यान दिनुहोस्
मोटर स्किल्स भन्नाले शरीरका मांसपेशी र स्नायु प्रणालीको समन्वयबाट गतिविधि गर्न सक्ने क्षमतालाई बुझिन्छ। यसमा लेख्ने, चित्र बनाउने, बल समात्ने, दौडने र सन्तुलन कायम राख्नेजस्ता गतिविधि पर्छन्।
केही अनुसन्धानले बालबालिकामा अत्यधिक स्क्रिन समय र कमजोर मोटर स्किल्सबीच सम्बन्ध देखाएका छन्। तर यस्तो सम्बन्ध देखिनु मात्रै स्क्रिनले नै समस्या उत्पन्न गरेको प्रमाण होइन। बालबालिकाले खेल्ने, दौडने, हातले काम गर्ने र अन्य व्यक्तिसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया गर्ने अवसर कति पाउँछन् भन्ने पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अभिभावकले उमेरअनुसार स्क्रिन प्रयोगको सीमा निर्धारण गर्ने, नियमित खेलकुदको अवसर दिने र सुत्नुअघि स्क्रिन प्रयोग कम गर्ने बानी विकास गर्न सहयोग गर्नुपर्छ।
स्मरणशक्ति र सोच्ने क्षमतामा के असर पर्छ?
डिजिटल उपकरणको प्रयोग र स्मरणशक्ति तथा सोच्ने क्षमताबीचको सम्बन्धबारे अनुसन्धान जारी छ। अत्यधिक स्क्रिन प्रयोगले निद्रामा बाधा पुर्याउन सक्छ भने लगातार आउने सूचना र सूचनाका सङ्केतले ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन बनाउन सक्छन्।
तर मोबाइल प्रयोगले प्रत्यक्ष रूपमा स्मरणशक्ति कमजोर बनाउँछ वा दीर्घकालीन रूपमा सोच्ने क्षमता घटाउँछ भन्ने निष्कर्ष सबै अवस्थामा लागू हुँदैन। प्रयोगको प्रकृति, निद्राको गुणस्तर, उमेर र दैनिक जीवनशैलीले पनि प्रभाव पार्छन्।
स्वस्थ रहन अपनाउनुहोस् यी पाँच बानी
१. मोबाइल प्रयोग गर्दा सही आसन कायम राख्नुहोस् र घाँटी धेरै नझुकाउनुहोस्।
२. लामो समय स्क्रिन हेर्दा नियमित विश्राम लिनुहोस् र आँखालाई टाढा हेर्ने अवसर दिनुहोस्।
३. दैनिक जीवनमा हिँडडुल, व्यायाम र बाहिरी गतिविधिलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।
४. बालबालिकालाई स्क्रिनबाहेक खेलकुद, पढाइ, चित्रकला र हातले गरिने सिर्जनात्मक गतिविधिमा सहभागी गराउनुहोस्।
५. निद्रा, आँखाको आराम र शारीरिक गतिविधिलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्।
मोबाइल आफैँमा हानिकारक उपकरण होइन। यसको अत्यधिक वा असन्तुलित प्रयोग, गलत आसन र शारीरिक निष्क्रियताले स्वास्थ्यमा समस्या निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले प्रविधिलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नुभन्दा सही तरिकाले प्रयोग गर्नु, नियमित विश्राम लिनु र सक्रिय जीवनशैली अपनाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।







0 कमेन्ट
पहिले लगइन वा दर्ता गर्नुहोस्
Administrator ले Registered-only comment mode सक्रिय गर्नुभएको छ।